De Koolmees heeft een stevig lichaam van ongeveer 14 centimeter lang en is voornamelijk geel met een zwarte kop en een groenachtige rug. Mannen en vrouwen zijn nagenoeg gelijk van uiterlijk, maar mannelijke Koolmezen hebben soms iets fellere kleuren. Jongere vogels hebben een minder uitgesproken kleurpatroon. De soort kan verwarrend zijn met de Zwarte Mees, die ook voorkomt in Nederland, maar de Koolmees heeft een duidelijkere gele buik en een zwartere kop.
Koolmezen zijn algemene vogels die te vinden zijn in een verscheidenheid aan leefgebieden, waaronder bossen, parken en tuinen. Hun dieet bestaat voornamelijk uit insecten en zaden, en ze zijn in staat om zich aan te passen aan verschillende voedselbronnen, zoals vogelvoer in tuinen. De voortplanting vindt plaats in het voorjaar, waarbij het vrouwtje meestal een nest bouwt in holtes van bomen of nestkastjes. Koolmezen zijn meestal niet migrerend, maar kunnen zich wel verplaatsen binnen hun leefgebied.
In Nederland en België is de Koolmees een algemene soort, die het hele jaar door aanwezig is. Ze zijn vaak te zien in zowel stedelijke als landelijke gebieden, vooral in de herfst en winter als ze clusters van voedselbronnen aansteken. Tijdens de zomermaanden kan het voorkomen dat hun aantal in specifieke gebieden iets afneemt, maar over het algemeen blijven ze talrijk.
De Koolmees heeft momenteel een gunstige beschermingsstatus en wordt niet als bedreigd beschouwd. De soort heeft een stabiele populatietrend, hoewel lokale fluctuaties kunnen optreden door veranderende klimaat- en habitatfactoren. Mogelijke bedreigingen zijn habitatverlies door stadsontwikkeling en insecticiden die het voedselaanbod kunnen beïnvloeden.
